26-10-10

Handschrift: een ode

IMG_4298.JPG

Rijdend door Engeland kranten gekocht die niet alleen rijk waren aan inhoud, maar ook nog eens mooi vormgegeven. En dan heb ik het niet over The Daily Express, die ik op de tafel lag waar ik een English breakfast binnenwerkte als middagmaal. Dat was een loslopende wauwelaar, die teveel gedronken had en slecht gekleed was bovendien.

Nee, ik heb het over The Independent, en The Guardian, en The Times. Keurig geschreven, met smaak in elkaar gezet, mooi lettertype, en volgeschreven door een eindeloze schare deskundigen, lijkt het wel. En met bijlagen die nu eens niet helemaal vol staan met lifestyle, eten en drinken, designmeubeltjes en modegevallen. Ik werd zowaar jaloers. En je had ze voor een schamele pond.

Ik weet dat er ook veel toogkranten zijn in Engeland, en dat die zich voor niets schamen (op de voorpagina van de bewuste Express stond aangekondigd dat het ging sneeuwen, met daaronder: “no doubt they’ll blame it on global warming”, in bijna evengrote letters...), maar de andere maken toch veel goed. Die scheiding past trouwens in de aloude Engelse tweedeling tussen klassen en opleiding, een scheiding die je zelfs ziet in stadsbuurten (in Cheltenham liepen we eerst de richting van het station uit, en zagen enkel junkfoodaanbod; dan liepen we de andere richting uit en zie, ander type restaurants, ander type kledij, ander soort Engels...). Het merkwaardige vind ik wel dat, met de jaren, die zichtbare tweedeling in klassen er niet minder op wordt, maar eerder versterkt lijkt.

 

Maar waar ik het over wil hebben: in The Independent van monday 18 October 2010 stond een lang essay (twee pagina’s) van ene Michael Bywater over de verloren gaande kunst van het handschrift. Het schrijven met de hand. Op papier. Met inkt of iets anders dat tastbaar vloeit en letters achterlaat in een vorm die typisch is voor die bepaalde hand en die bepaalde mens. Aanleiding voor zijn essay was de komst van een smartpen die schrijven ter plekke digitaliseert, de Echo pen van Livescribe. En de publicatie van geschriften van o.a. Mandela en Blair in hun respectieve handschrift, dat van Mandela ernstig en elegant tegelijk, dat van Blair verrassend calligrafisch mooi.

 

Wat is het verschil tussen het oude en het nieuwe schrijven, vraagt Bywater zich af.

 

Het oude schrijven, met een mooie vulpen, met een vers geslepen potlood, met een balpen die niet onmiddellijk dik wordt en lekt maar finesse kent, is voor hem een esthetische, een sociale, een lichamelijke kwestie, én een manier van denken. Ik leg uit.

 

Schrijven met zijn dure Conway Stewart vulpen, in eboniet, met gouden pen en draaiende zuiger om te vullen, is voor deze schrijver elke keer weer een lichamelijke schoonheidservaring: hij houdt van het uitzicht van de pen, hij houdt van de diepe kleur van inkt, hij houdt van de textuur van allerlei soorten papier, en van de inkt die in het papier dringt (ik schreef eerst: drinkt, wat een mooie verspreking was), zelfs van de onverwachte vlekken houdt hij, van het licht op zijn blad, van zijn notebooks, van de kaften van zijn notebooks (Moleskin), enz.

Hij houdt van het vormen van letters. Die krullen zijn, behalve dat ze uitzonderlijk mooi kunnen zijn om naar te kijken, ook een zeer lichamelijk ervaring. Met de juiste bewegingen schep je de juiste letters, je schept woorden door ze bij elkaar te zetten, je schept ideeën door de woorden bijeen te drijven in een zin, en nog een zin, en nog een zin. Esthetiek die tegelijk ten diepste zinvol is. De zinvolle schoonheid van een alinea. Van een hoofdletter. Van een komma op de juiste plaats.

En zo ben ik zelf naast de auteur komen staan, en praat ik meer over mij dan over hem. Ik hou van de schoonheid van een lettersoort en vind dat die zuivere font-vorm meer is dan schoonheid alleen, zelf  betekenis kan toevoegen die er zonder die vorm niet was. Ik hou van georgia, ik hou echt niet van times. Waarom? Times heeft iets afgeleefds, vind ik, alsof door het vele gebruik alle pit er uit is. Ik hou van de no-nonsense stijl van verdana. Ik hou van die prachtige fonten die al sinds Plantijn-Moretus in de drukkerijen liggen en ik heb er zelfs in mijn bezit uit pure liefde, houten en gegoten letters. Maar er is meer: een prachtig vormgegeven tekst draagt niet alleen betekenis, maar lijkt ook betekenis te produceren. Een mooi gevormde tekst is meer aanwezig dan een die enkel boodschap is. Dat wisten de manuscriptmakers ook al...

 

Schrijven in een verzorgd handschrift is ook doordrenkt met sociale betekenis. Het is de oude cultuur die letter per letter aangeleerd en doorgegeven wordt. Een handschrift is eeuwenlang teken geweest van vorming en beschaving. In vorige eeuwen konden ontwikkelde mensen zelfs verschillende handschriften produceren, was dus het handmatige schrijven veel minder teken van je individuele persoonlijkheid zoals dat vandaag het geval is. Een handschrift opent een perspectief naar de allereerste cultuurbrengers in Europa, de scribenten en de monniken. Zij legden vast voor eeuwen, zo ver keken ze. Wil iemand die schrijft, ook niet vastleggen voor langere tijd dan voor de duur van het verlichte scherm? Is zo iemand niet ook verzamelaar van gedrukte boeken, houdt zij of hij niet allerlei stukjes papier bij, volgeschreven en dus van belang voor een volgende generatie? Brieven, kaartjes, krabbels en notities, dagboeken, enz? Waarom is een gedrukt boek “rijker” als daar iets in geschreven staat door de auteur? Waarom zijn er hele winkels die zich specialiseren, voor veel geld trouwens, in die geschreven restanten van voorbije bekende mensen? Waarom is elke blaadje met het zo typische schrift van mijn moeder voor mij belangrijk? Waarom spijt het mij dat ik van het even typische geschrift van mijn vader niets meer heb? Waarom willen sommigen op muren en bruggen hun graffiti achterlaten? Waarom schrijft Anselm Kiefer in zijn grote schilderijen met dat hanenpotige handschrift van hem? Waarop blader ik, na jaren, zo graag nog in mijn volgeschreven schriften met teksten, invallen, doorhalingen, ideetjes, pogingen, droedels (altijd dezelfde vierkantjes...), waarom kijk ik dan in de spiegel van wie ik was en misschien nog ben...?

 

Ten slotte is met de hand schrijven ook een manier van denken. Miro, de schilder, noemde tekenen ooit “op wandel gaan met een lijn”, Michael Bywater noemt met de hand schrijven op wandel gaan met een idee. Het is inderdaad zo dat je kunt wandelen met de pen in je hand, veel sterker dan door toetsen in te drukken. Toetsen kunnen enkel lineair denken, op de rechte balk, letter na letter. Schrijven kan op verschillende plaatsen van het blad iets schrijven, kan omcirkelen en verbinden, kan schetsen, kan “ontploffen” op het blad, kan zoveel meer nog. Ik schrijf  mijn gedichten in  speciaal daartoe gekochte schetsboeken, zonder liniëring dus, en die blankheid geeft mij een uniek soort vrijheidsgevoel.

Daarbij is echter nog iets veel diepers aan de hand: het gaat ook over een andere manier van denken. Schrijven met de hand laat de gedachten meer de vrijheid om hun gang te gaan, hun gedachtegang. Op de computer heb je veel meer de neiging om onmiddellijk te corrigeren, te herschrijven, wat op dat moment niet echt nodig is. Wat nodig is, is de concentratie vinden om die gedachten bloot te leggen die willen bloot komen te liggen.  Misschien herkennen anderen mijn ervaring: dat op den duur de gedachten zichzelf aan het schrijven zijn, ondersteund door de dienstbare pen of potlood in mijn dienstbare hand, ik alleen met dit stille vel papier, dat al even dienstbaar is...

 

Heb ik nu dit stuk tekst met toetsen of met de hand geschreven? Als je rekening houdt met het aangereikte uitgangspunt (dat essay van Bywater), met het feit dat ik onderweg, tijdens de reis, daar al over heb zitten nadenken (wat moet je anders achter zo’n autostuur), en met het feit dat ik niet diep in mijn hoofd moest staan wachten op wat wilde komen maar een soort dagboekverslag wilde maken, dan kun je allicht zelf de conclusie trekken. En, om al te oppervlakkige tegenstellingen te vermijden: ook de kompjoeter kan prettig en mooi vormgeven. En een lelijk geschreven vodje papier, dat is pas gruwel, o gruwel. Vraag het maar aan elke leerkracht die elke keer weer papier moet ontcijferen (met ruwe afgescheurde marge), zonder indeling of gevoel voor eenheid...


IMG_4241.JPG

 

 

 

 

 


De commentaren zijn gesloten.